Kuyu suları sanayi işletmelerinde olduğu gibi şehir sularında da kullanılır. Kuyu suyu konusu yer altında suyun varlığının araştırılması ile başlar.
Yazarın Bilgilendirmesi:
Ülkemizdeki sanayi kuruluşları çoğunlukla su ihtiyacını kuyulardan temin eder. Yeterli yeraltı suyu verimi olan kuyu yerlerinin bulunması, kuyuların açılması ve kuyu suyunun yer yüzüne çıkarılması gibi işlemleri yapan şirketler ile görüştük, bu konuda bilgilerimizi tazeledik ve bu bilgileri okuyucularımız ile paylaşıyoruz.
İşletmenin ihtiyacına yeterli olacak ve iyi kalitede su verecek kuyu yerinin bulunması için önce bir jeolog ve bir jeofizik mühendisinin beraberce “saha etüt çalışması” yapmaları gerekiyor. Bu araştırma sonucunda “yeraltı suyu ümidi veren” bir bölge bulunduğunda, burada “Özdirenç Yöntemi- Dizilimli Rezistivite Etüdü” yapılır. Bu etüt yeraltı katmanları konusunda bilgi verir, ancak suyun varlığını göstermez. Fakat bu konudaki uzmanlar hangi yeraltı katmanlarının su taşıdığını bilirler ve su bulma ümidinin yüksek olduğu noktalarda “araştırma sondajı”nın yapılmasına karar verirler. “Ümit veren” bu arazinin çevresindeki kuyu sularının kalitesine güvenmek doğru olmaz. Yeraltı suyu olma ihtimali olan araziye “araştırma sondajı” yapılır ve yeraltı suyunun varlığı, miktarı ve kalitesi konusunda tam bilgi elde edilir. Adı “araştırma sondajı” olan bu kuyu için yapılan masraf normal bir kuyu yatırımından daha ucuz değildir, fakat bu sondaj yapılmadan o araziye işletme binası inşa etmenin ve kuyu açmanın riski yüksektir.
1. JEOFiZİK Ölçüm Noktasına ait JEOFİZİK Model Kolon Kesiti
Araştırma sondajı sonrası kuyuya yerleştirilecek derin kuyu pompası aracılığı ile kuyunun “Statik” su seviyesi ve “Dinamik” su seviyesi hakkında bilgi edinilir.
Statik su seviyesi: Kuyudan su alınmadığı sırada kuyu suyunun yeryüzüne kıyasla derinliğidir.
Dinamik su seviyesi: Derin kuyu dalgıç pompası ile kuyudan su alınırken kuyu suyu seviyesi düşer ve bu seviye sabitleşir, bu seviyeye “dinamik su seviyesi” denir. Kuyudan alınan suyun debisine ve mevsime göre kuyuların dinamik su seviyeleri değişir.
2. Kuyu Sondaj Makinası
Kuyu Suyu Miktarı ve Kalitesi: Yeraltı suları konusunda tecrübesi olmayanlar, açılan her kuyuda yeterli miktarda ve yeterli kalitede su bulunacağını ümit edebilir. Böyle ümitlerin yeni yatırımlarda çok pahalıya mal olduğuna şahit olduk. Çünkü herhangi bir bölgede açılan kuyudan hiç su elde edilemeyebilir veya su elde edilse de kuyu suyu çok düşük kalitede olabilir.
Yukarıdaki görüşümüzü destekleyen ve şahit olduğumuz bir olaya bu yazıda yer vermek isteriz.
Yeni kurulan bir içecek işletmesi çok sulak bir bölgede arazi satın almış ve derhal yatırıma başlanmış. İnşaat sona erdiğinde bol miktarda su veren kuyuların sularını analize göndermişler, sonuç: suda 2,5 mg/Litre civarında Amonyak!!!! Yatırımcılar tabii ki amonyaklı su ile içecek üretilemeyeceğini bildikleri için derhal başka yerlerde su aramaya başladılar. 4-5 km kadar bir mesafede çok kaliteli kuyu suyu keşfettiler; orada arazi satın alındı ve kuyu açıldı; 4-5 km boru döşeyip bu kaliteli kuyu suyunu işletmeye kadar getirdiler, böylece işletme üretime başlayabildi. Tabii ki yatırım planlanan zamanda bitmediği için ve ek boru yatırımı sebebi ile şirketin yatırım bütçesi çok yükseldi.
Kuyu suyu kalitesinin ve debisinin depremler ile ilgisi:
Küçük bir deprem sonrası Bursa civarındaki bir gıda işletmesinde kuyu suyu kalitesinin değiştiğine ve kuyu suyu ile beraber kötü kokan “Hidrojen Sülfür - H₂S” gazı geldiğine şahit olduk.
Sondaj uzmanlarına deprem sonrası kuyu suyu kalitelerindeki değişiklik ihtimallerini sorduk. Onlardan aldığımız bilgiye göre, deprem olmasa dahi, kuyudan yüksek debide su alındığında kuyu suyu kalitesi değişir. Çünkü kuyudan çok su alınması kuyu içindeki yeraltı suyu basınçlarını değiştirir ve bunun sonucunda kuyuya farklı yönlerden su gelmeye başlar ve kuyu suyu kalitesi değişebilir. Hatta, kuyu derinliği deniz suyu seviyesinin altında ise, denize yakın bölgelerde kuyuya deniz suyu da karışır ve kuyu suyu tuzlanır.
3. Derin Kuyu için Dalgıç Pompa Montajı Temsili Resmi
Kuyu çevresinde açılan başka kuyular kuyu suyu kalitesini etkiler mi?
Aydın - Denizli hattı üzerinde jeotermal sondajlar çoğalıyor. Bunun sonucunda yer altındaki su hareketlerinde değişiklikler oluyor ki, bu bölgede bazı kuyuların sularında su kalitelerinin kötüleştiğini bize bildiriyorlar ve çözüm soruyorlar.
Denizli’ye yakın bir sanayi işletmesinde, açılan kuyulardan elde edilen sularda iletkenlikler düşük ve suda Demir (Fe) iyonu bulunmazken, bu kuyu bölgesinde kurulan jeotermal işletmeler çalışmaya başladıktan sonra, sanayi işletmesinin kuyu suyu iletkenliği çok artmış ve bu kuyu suyunda Demir (Fe) iyonu görülmeye başlamış. İşletme mecburen sudaki demiri gideren bir tesis kurmaya mecbur kalmış.
Kuyudan elde edilecek su miktarı konusunda da işletmeler sorunlar yaşıyor.
Yeni açılan OSB-Organize Sanayi Bölgeleri’ne ilk yerleşen sanayi kuruluşları, genelde önce kendi kuyularını açarlar. OSB’ye yerleşen kuruluşlar ve kuyular çoğaldıkça her işletmenin kuyu suyu kapasitesi azalır, hatta bazı kuyular tamamen kurur. Bunun üzerine OSB’deki işletmeler OSB’nin şebeke suyunu kullanmaya mecbur kalır. Bazı işletmeler de tankerler ile su temin etmeyi seçer.
İstanbul çevresinde bulunan bir tekstil boya işletmesi, kumaş boyasında sorunlar yaşadığı için, çözüm arayışı içinde bizi işletmeye davet etti. Boyahane şefine sordum: ”Boyahaneye gelen su hep aynı kuyudan mı geliyor? Su kalitesi hep aynı mıdır?” Cevap: “Bu sorunun cevabını yardımcı işletmeler şefi bilir.”
Boyahane şefi ile beraber yardımcı işletmeler şefini ziyaret ettik ve o kişiye aynı soruyu sorduk. Cevap ilginç: “Bizim kuyular geçen yıl kurudu, şimdi tankerler ile su temin ediyoruz.”
Tabii bu cevaba ikimiz de şaşırdık. İkinci sorum şu oldu: ”Tanker ile gelen suların kalitesi hep aynı mı? Gelen suların iletkenliğini ölçüyor musunuz?”
Cevap: “ Hayır.”
Boyahane şefinin morali bozulmuş olmalı. Tabii ki boyahaneye gelen suyun kalitesi değişken olduğunda kumaş boya rengini tutturmak imkansızdır, çünkü kumaş boyası işleminde kullanılan sudaki mineraller de boya kimyasını etkiler.
Bir işletmenin arazisinde açılan iki kuyunun su kalitesi birbirine benzer mi?
Bizim tecrübemize göre, birbirine çok yakın mesafede olmasına rağmen, iki kuyunun suları birbirinden çok farklı olabilir. Bu konuyu su sondajları yapan bir kuruluşun yetkilisine sordum. Bu kişi sorumu şöyle cevapladı: “Yeraltının nasıl olduğu ve ne tür su kalitesi içerdiği yer üstünden belli olmaz; birbirine 10 metre mesafede olan iki kuyudan çok farklı karakterlerde su elde edildiğine çok kez şahit olduk.”
Sondajcı’nın sözünü doğrulayan bir duruma biz de şahit olduk. Bursa’da bir işletmeye su yumuşatıcı cihazı kurmuştuk. Aradan 6 ay kadar bir süre geçtikten sonra bu işletme bizi arayıp su yumuşatıcının suyu yumuşatmadığını ve hava nemlendirme cihazı içinde “kireç sarkıtları” oluştuğunu bildirdi. Hemen bu işletmeye gidip kurmuş olduğumuz su yumuşatıcıya gelen suyun iletkenliğini ölçtüm ve suyun yüksek iletkenlikte olduğunu fark ettim. Bizden su yumuşatıcı istendiğinde bize bildirilen ham su iletkenliği ile benim ölçtüğüm iletkenlik çok farklı idi. İşletmeciler de bu duruma şaşırdılar ve son iki aydır yumuşatıcıya farklı bir kuyudan su verdiklerini beyan ettiler. Sorun açıklığa kavuştu: Aynı işletmenin iki kuyusunun suları birbirinden çok farklı kalitede olduğu anlaşıldı. Hava nemlendirme içinde oluşan “sarkıtlar”ın kireç değil TUZ kristali olduğunu da tespit ettik.
Derin Kuyu Dalgıç Pompasının basıncı ve debisi değişebilir:
Derin kuyu dalgıç pompa kataloglarında bulunan pompa çalışma eğrilerini incelediğimizde su basıncı değişikliğine göre pompa debisi değişikliğini fark ederiz.
Çok yağışlı bir mevsimde genelde kuyuda su seviyesi yükselir, bunun sonucu olarak kuyu pompası debisi de artar. Pompa debisinin artması şu sorunları doğurabilir:
- Pompa motoru, imalat tasarımı üzerinde elektrik kullanmak ister, pompa kumanda panosunda normalde bulunması gereken “Motor Koruma Şalteri” arızalı ise pompa motoru yanar.
- Kuyu suyu boru hattı üzerinde bir filtre varsa ve bu filtreye gelen suyun debisi ve basıncı filtre tasarım kapasitesi üzerindeyse filtre zarar görebilir.
Genelde kuyu suyu borusunun yer yüzüne çıktığı yerde, boru üzerine bir el vanası monte edilir. Kuyu suyunun ilk elde edildiği günlerde bu el vanası ile kuyu suyu debisi ayarlanır, fakat bu vana ayarı çok sık değiştirilmez. Yağmur mevsimi sebebi ile kuyu suyu seviyesi çok yükselirse ve önlem alınmazsa yukarıdaki sorunlar yaşanabilir. Bu sorunlardan korunmak için alınacak önlemler şunlardır:
*Kuyu suyu boru hattı üzerine basınç düşürücü monte etmek;
*Kuyu suyu boru hattı üzerine emniyet vanası monte etmek;
*Dalgıç pompa motorunun dönüş hızını su debisine göre ayarlayan “frekans kontrollü sürücü (VFD)” ile sağlamak.
Sonuç olarak, yeraltı maalesef kolayca keşfedilmeyen bir bölgedir ve yer altının neresinde ne kadar su olduğu, suyun ne kalitede olduğu tahmin edilemez. Ayrıca, yeraltı sularının debisi ve kalitesi farklı sebepler ile değişebilir, bu sebeple sık aralıklar ile kuyu suyu iletkenliğinin ölçülmesini ve altı ayda bir kuyu suyunun genel analizinin yapılmasını öneririz.